Cái chết của trọng tài El Búho và lỗ hổng an toàn trong làng lucha libre độc lập Mexico

Ở hàng ghế thứ ba của một nhà thi đấu nhỏ tại Mineral de la Reforma, bang Hidalgo, có người kịp quay lại khoảnh khắc chiếc còi không còn cất lên. Trọng tài Gerardo Germán Pineda, được biết đến với nghệ danh El Búho, nằm bất động trên võ đài sau khi nhận một đòn martinete. Đoạn video lan đi trong vài giờ, nhanh hơn bất kỳ thông cáo nào. Điều tôi thấy khi xem lại nhiều lần là một sân khấu nhỏ, đèn vàng, và một người đàn ông mặc áo trọng tài, người lẽ ra chỉ ở đó để giữ nhịp trận đấu, trở thành tâm điểm của một cú ngã thẳng đứng xuống đầu.

Cần nói rõ ngay từ đầu, bởi phần lớn độc giả đọc tin này qua lăng kính của một môn thể thao đối kháng thực thụ: lucha libre là đấu vật biểu diễn của Mexico, một bộ môn có kịch bản. Thắng thua được dàn dựng trước. Không có bảng xếp hạng theo hạng cân, không có tỷ lệ knock-out, không có chỉ số phòng ngự vật ngã để đem ra so đo. Khi một người chết trên võ đài, câu chuyện rời khỏi chuyên môn đối kháng và chuyển sang an toàn, trách nhiệm cùng quản trị.

Đòn martinete là một biến thể của cú piledriver, trong đó người thực hiện quật đối thủ rơi thẳng đứng xuống đầu và vùng cổ trên. Đây là động tác bị hạn chế hoặc cấm ở hầu hết tổ chức lớn, bởi biên độ sai sót để lại thương tích thật rất hẹp. Điểm bất thường chết người: người nhận đòn là một trọng tài, không phải đô vật được huấn luyện để chịu cú ngã xuống đầu. Sự kiện do El Patrón Espectáculos, một ban tổ chức độc lập, thực hiện.

Làng lucha libre độc lập của Mexico vận hành trong một vùng xám pháp lý. Phía trên là những tên tuổi lớn như CMLL và AAA với quy trình chặt chẽ hơn. Phía dưới là vô số chương trình nhỏ diễn ở nhà thi đấu địa phương, nơi bảo hiểm, bác sĩ túc trực và danh sách động tác cấm thường không được nhắc tới. Đó là mảnh đất để một cú martinete lọt vào kịch bản mà không ai kịp đặt câu hỏi.

Điểm thất bại cốt lõi nằm ở khâu phân vai và kiểm soát rủi ro, không phải ở một sai lầm chuyên môn kiểu đối kháng. Trong bộ môn có kịch bản, rủi ro là thứ được sản xuất ra, do người dàn dựng và người thiết kế pha diễn quyết định. Khi người nhận đòn là trọng tài, chuỗi an toàn đứt ở mắt xích quan trọng nhất: người nhận không có nền tảng thể chất để tự bảo vệ cổ và đầu khi tiếp đất.

Thông cáo của El Patrón Espectáculos đáng được đọc như một văn bản hai lớp. Ban tổ chức xác nhận đã bố trí hỗ trợ pháp lý cho đô vật đang bị điều tra, Hijo de Fishman, đồng thời kêu gọi giới trong nghề, truyền thông và người hâm mộ kiềm chế, tránh lan truyền những phiên bản chưa được xác nhận. Một mặt, đây là hành động bảo vệ người lao động trong nghề, điều hiếm thấy ở phân khúc giải trí nhỏ. Mặt khác, việc ban tổ chức nhanh chóng lo liệu pháp lý cho thấy họ ý thức được mức phơi nhiễm trách nhiệm của chính mình.

Trong vụ việc có người tử vong, trọng tài được xem như người lao động hưởng nghĩa vụ bảo đảm an toàn. Nghĩa vụ đó có thể dịch chuyển trách nhiệm về phía ban tổ chức, bất kể ý định của đô vật. Cuộc điều tra hình sự đang mở sẽ xác định hành vi là vô ý, cẩu thả, hay nằm ngoài kịch bản dự kiến.

Về cấu trúc, kinh tế của lucha libre độc lập tạo động cơ cho những pha diễn mạo hiểm: biên lợi nhuận thấp, đầu tư an toàn thấp, áp lực tạo ra khoảnh khắc đủ sốc để khán giả nhớ. Một chương trình nhỏ ở Hidalgo bỗng thành tâm điểm tin quốc gia, nhưng theo chiều ngược với mọi mong muốn tiếp thị. Thiệt hại danh tiếng với El Patrón Espectáculos có thể chuyển thành ít suất diễn hơn, nhà tài trợ rút lui và các chương trình bị hủy.

Khi truyền thông xôn xao, tài năng thật sự vẫn lặng lẽ đi trên sân cỏ. Điều bị át đi ở đây là tiến trình pháp lý. Video lan truyền tạo ra một phán quyết của đám đông trước khi cơ quan điều tra kết luận. Người xem áp logic của một môn đối kháng thực thụ lên một bộ môn có kịch bản, rồi kết luận rằng đô vật cố ý, trong khi bản chất của một pha diễn sai là ở chỗ nó không nằm trong kế hoạch.

Lời kêu gọi kiềm chế của ban tổ chức vừa hợp lý, vừa đáng soi. Nó hợp lý vì một cuộc điều tra đang mở cần được tôn trọng. Nó đáng soi vì cùng lời kêu gọi ấy có thể vô tình bịt tiếng nhân chứng và làm mờ trách nhiệm. Không có thông báo nào về việc tạm dừng đô vật, tạm hoãn chương trình, hay cải tổ quy trình an toàn được đưa ra kèm theo.

Giới bên ngoài thường hiểu sai một điều về đấu vật biểu diễn: họ cho rằng vì kết quả đã được dàn dựng nên rủi ro là giả. Trớ trêu thay, chính vì kết quả được dàn dựng mà rủi ro thật lại cao hơn, khi nó phụ thuộc hoàn toàn vào kỷ luật của người dàn dựng và nền tảng thể chất của người nhận đòn. Trước khi trở thành thiên tài, cậu ấy chỉ là một đứa trẻ học cách chịu đựng ánh mắt soi xét. Với Hijo de Fishman, tương lai giờ không còn do kết quả trên võ đài quyết định, mà do kết luận của cuộc điều tra.

Dựa trên kinh nghiệm theo dõi các trận đấu của tôi, những vụ việc như thế này hiếm khi khép lại ở một cá nhân. Nhà thi đấu vắng người sau tiếng còi, nhưng tôi vẫn nghe tiếng nhịp đập của một cộng đồng đang tự cứu mình. Áp lực từ cái chết của El Búho có thể mở một đợt siết tiêu chuẩn an toàn cho cả làng đấu vật độc lập Mexico: danh sách động tác cấm, bác sĩ túc trực bắt buộc, bảo hiểm cho người biểu diễn. Điều đáng theo dõi tiếp theo không nằm ở phán quyết của cộng đồng mạng, mà ở việc giới trong nghề có dám biến một cái chết thành một dòng quy tắc hay không.